Okręg Cmentarny V Pilzno: Ślady Wielkiej Wojny nad Wisłoką
Okręg cmentarny V Pilzno, podobnie jak sąsiednie okręgi galicyjskie, został wybudowany przez struktury podległe Oddziałowi Budowy Grobów Wojennych (Kriegsgräber-Abteilung). Nekropolie te powstały na terenach krwawych walk o II pozycję obrony Rosjan, położoną po obu stronach rzeki Wisłoki.
Rosyjska obrona wykorzystywała strategiczne różnice wysokości wzgórz górujących nad doliną rzeki po stronie wschodniej, co zapewniało im doskonały wgląd w pozycje przeciwnika i podejścia do linii Wisłoki. Szczególnie tragiczne w skutkach boje, niosące setki ofiar po obu stronach, toczyły się na odcinku od Jasła do Zawadki Brzosteckiej.
Lokalizacja i geografia Okręgu V
Pod względem współczesnego podziału administracyjnego, okręg ten leży na terenie powiatów jasielskiego i dębickiego. Geograficznie obejmuje:
- Pogórze Ciężkowickie (tereny na zachód od Wisłoki),
- Pogórze Strzyżowskie (tereny na wschód),
- Progi Wyżyny Kolbuszowskiej (płaskie tereny na północ od Pilzna).
Okręg V graniczy od południa z okręgiem „Jasło”, a od zachodu z okręgami „Łużna”, „Tarnów” i „Dąbrowa Tarnowska”. Tereny na wschód podlegały wówczas strukturze Inspektoratu Grobów Wojennych przy Dowództwie Twierdzy Przemyśl (Dębica, Mielec, Strzyżów).
Statystyka i najważniejsze nekropolie
Wszystkie cmentarze podlegają Wojskowej Komendzie Rejonowej w Pilźnie. Ich łączna powierzchnia to 16 815 m², co stanowi 6,2% wszystkich cmentarzy zachodniogalicyjskich. Do największych i najlepiej wkomponowanych w krajobraz obiektów należą:
- Cmentarz nr 218 w Bukowej: wzorcowe wykorzystanie konfiguracji terenu.
- Cmentarz nr 226 w Zawadce: zbudowany z rozmachem, ukryty w bukowym lesie.
- Cmentarz nr 227 w Gorzejowej: położony w widokowym miejscu, obsadzony egzotycznymi topolami włoskimi.
- Cmentarz nr 217 w Januszkowicach: zlokalizowany bezpośrednio na linii dawnych pozycji obronnych.
- Cmentarze nr 232, 236 (Pilzno), 240 (Czarna), 241 (Róża), 242 (Zasów), 243 (Jastrząbka): miejsca spoczynku żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej.
Architektura i twórcy: Gustaw Rossmann i Matscheko von Glasner
Kierownikiem artystycznym i głównym projektantem większości obiektów był architekt Gustaw Rossmann. Współpracował z nim rzeźbiarz Matscheko Ritter von Glasner, aktywny zwłaszcza w południowej części okręgu.
Różnorodność stylów i unikalne elementy
W Okręgu V nie dominuje jedna myśl twórcza, co czyni go niezwykle interesującym:
- Style: Rossmann nawiązywał do klasycyzmu, natomiast von Glasner skłaniał się ku biedermaierowi.
- Unikalne detale: Tylko tutaj spotkamy charakterystyczne kapliczki-drogowskazy, urny ofiarne oraz specyficzne, ażurowe formy ogrodzenia.
- Oryginalne drogowskazy: Do dziś zachowały się w miejscowościach: Błażkowa, Róża, Klecie, Jodłowa, Jastrząbka Stara, Januszkowice i Bukowa.
W budowę zaangażowani byli także wybitni malarze: Franz Poledne, Janos Czencz oraz Alfons Karpiński, których akwarele i ryciny dokumentowały wygląd cmentarzy na pocztówkach propagandowych.
Materiały i symbolika
Podstawowym budulcem był rodzimy kamień i drewno, ale masowo wykorzystywano również beton (oparty o żwir z doliny Wisłoki). Elementy kamieniarskie sprowadzano z renomowanych kamieniołomów w Straconce. Na mogiłach montowano:
- Drewniane krzyże projektów Rossmanna, Mayra i Ludwiga.
- Bogato zdobione krzyże Watzala.
- Liryczne inskrypcje autorstwa kapitana Hansa Hauptmanna (na 20 obiektach), które do dziś budzą wzruszenie swoją humanitarną wymową.
Stan zachowania i renowacje
Obecnie stan techniczny nekropolii w Okręgu V jest oceniany jako dobry, dzięki licznym remontom kapitalnym przeprowadzonym w ostatnich latach. Pilnej uwagi i prac konserwatorskich wymagają jeszcze obiekty: nr 235 Słotowa, nr 236 Pilzno oraz nr 238 Parkosz.
Cmentarze Wielkiej Wojny
