Historia i źródła: „Die Westgalizischen Heldengräber”
Tak jak wszyscy piszący o Zachodniogalicyjskich Cmentarzach, tak i ja korzystam z fundamentalnego dzieła Mjr. Rudolfa Brocha „Die Westgalizischen Heldengräber”. Na str. 413 tego opracowania czytamy o działaniach grobownictwa w rejonie krakowskiej twierdzy, które przytaczam tu w całości:
„Była c.K. Komendantura Twierdzy Kraków (k.k. Festungskommando Krakau) założyła na terenie swojego działania szereg cmentarzy wojennych i pojedynczych mogił, których rozbudowa, po likwidacji Twierdzy i przejęciu agend Komendantury Twierdzy przez c.K. Komendanturę Wojskową w Krakowie (k.u.K. Militärkommando Krakau) prowadzona była dalej przez Wydział Cmentarzy Wojennych (Kriegsgräberabteilung). Liczba założonych cmentarzy wojennych założonych przez ten Wydział, znajdujących się na Zachodniogalicyjskich polach bitew, do chwili ogłoszenia drukiem książki, zwiększyła się z 378 o dalsze 22 cmentarze. Roboty budowlane na niektórych z nich są jeszcze w toku. Prowadzi je specjalnie w tym celu powołany oddział roboczy stacjonujący w Prądniku Czerwonym. Ponieważ na cmentarzu 388 w Krakowie-Rakowicach miejsca już się prawie wyczerpały, a nie ma możliwości powiększenia cmentarza, dla żołnierzy zmarłych w szpitalach krakowskich trzeba będzie założyć nowy cmentarz”.
Dalej tekst podaje informacje o 22 istniejących w tym czasie obiektach w obrębie dawnej Twierdzy Kraków. Ponadto podano, że pojedyncze mogiły znajdują się w Zielonkach, Raciborowicach, Gaju, Pleszowie, a dwa w Mogilanach. Znak „x” oznacza, że w tym czasie na tych obiektach grzebano jeszcze zmarłych.
| Nr cmentarza | Nazwa | Grobów poj. | Grobów mas . | Nr .grobów |
| 379 | Mała Wieś | 1 | ||
| 380 | Kokotów | 1 | ||
| 381 | Wieliczka | 93 | 1-93 | |
| 382 | Świątniki | 1 | 1 | |
| 383 | Wróblowice | 2 | 1-2 | |
| 384 | Łagiewniki | 266 | 1-266 | |
| 385 | Podgórze na cm żyd | 19 | 1-19 x | |
| 386 | Podgórze | 340 | 1-340 x | |
| 387 | Kraków cm.żyd. | 161 | 14 | 1-175 x |
| 388 | Kraków -Rakowice | 792 | 533 | 1-1345 x |
| 389 | Bronowice | 3 | 1-3 | |
| 390 | Mogiła | 19 | 2 | 1-21 |
| 391 | Kocmyrzów | 29 | 6 | 1-35 |
| 392 | Kocmyrzów –p. cle | 1 | 2 | 1-3 |
| 393 | Górka Kościelniki | 1 | ||
| 394 | Czulice p. dworze. | 6 | 2 | 1-8 |
| 395 | Karniów | 1 | ||
| 396 | Czulice n. paraf. | 2 | 3 | 1-5 |
| 397 | Podstolice | 1 | ||
| 398 | Bieńczyce- Dłubnia | 1 | ||
| 399 | Prusy -peron | 1 | ||
| 400 | Prusy ( przy dworze) | 1 |
Stan zachowania cmentarzy i zmiany po latach
Od czasu założenia cmentarzy minął już cały wiek. Gwałtowny rozwój miasta Krakowa, budowa Nowej Huty, linii komunikacyjnych, zmiany administracyjne oraz zawodność ludzkiej pamięci spowodowały, że dziś o kilkunastu z nich mówimy w czasie przeszłym.
Tereny wokół Krakowa są najdalej położone od mego miejsca zamieszkania i dlatego rzadziej je odwiedzam. Mimo poszukiwań nie udało mi się odszukać mogił pojedynczych na cmentarzach parafialnych. Zatem pomijam je przy opisywaniu cmentarzy okręgu. W latach 90. ubiegłego wieku wszystkie obiekty zostały objęte remontami kapitalnymi, co widać choćby po moich fotografiach z lat 80. i opisach z tego okresu. Dziś tamte opisy są już nieaktualne, gdyż zmienił się stosunek władz, a także podejście społeczeństwa do śladów Wielkiej Wojny.
Karl Korschann – główny projektant okręgu krakowskiego
Jeszcze do niedawna moja wiedza na temat autorstwa projektantów cmentarzy w okręgu była skromna, a nawet niewłaściwie skierowana na Hansa Mayra. W dobie internetu nawet siedząc w domu można zmienić swe poglądy.
15.04.2021 natrafiłem na artykuł opublikowany w periodyku Państwo i Społeczeństwo 2018 (XVIII) nr 2 – artykuł dr Jana Schuberta pt. „Cmentarze wojenne Twierdzy Kraków z lat 1914-1918 i ich autor Rzeźbiarz Karl Korschann”, w którym opublikował swoje wyniki poszukiwań dokumentów mogących rzucić światło na tych artystów. Korzystając z tego opracowania, sporządziłem skrótowy tekst o najważniejszym z nich.
Życiorys rzeźbiarza: Od Brna do Paryża
Karl Korschann urodził się 23 lipca 1872 roku w Brnie. Ukończył studia w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych (1891) oraz w berlińskiej Akademii Sztuk Plastycznych. Założył w Paryżu własną pracownię, gdzie zdobył uznanie rzeźbami postaci i popiersi eksponowanymi w najlepszych salonach.
W 1914 roku, po wybuchu wojny, zgłasza się jako ochotnik do wojska. Jako oficer zostaje przydzielony do Dowództwa Oczyszczania Pól Bitewnych w Ciężkowicach, a następnie jako rzeźbiarz do Oddziału Grobów Wojennych przy Komendzie Kraków. Pełnił tam funkcję Komendanta Oddziału Grobów Twierdzy Kraków do 1918 roku. Za swą służbę otrzymał m.in. Krzyż Wojskowy Karola i stopień kapitana rezerwy. Zmarł w Brnie 7 marca 1943 roku (pochowany na cmentarzu Centralnym w Brnie, sekcja 25c, numer 40 – grób obecnie nie istnieje).
Dzieła i symbolika projektów Korschanna
Kapitan Korschann w swoim życiorysie podaje, że projektował pomniki bohaterów na cmentarzach żołnierskich w lokalizacjach: Kraków, Wieliczka, Mogiła, Podgórze oraz pomnik na wzgórzu Kaim. Na zachowanej fotografii z jego pracowni widoczne są projekty dla Rakowic, Czulic, Karniowa, Kocmyrzowa, Wieliczki i Prus. Pozwala to stwierdzić, że jest on autorem co najmniej 12 projektów w okręgu.
- Cmentarz nr 389 w Bronowicach: Znajdował się tu smukły pomnik z okrągłym wieńcem, zbudowany na mogile 3 poległych. Został zniszczony przy budowie alejek cmentarnych.
- Unikalna symbolika: Karl Korschann, podobnie jak Hans Mayr, wprowadził element wyróżniający jego dzieła – żołnierską czapkę spoczywającą na wieńcu. Na detalach można rozpoznać formacje: czapkę piechura austriackiego, pikelhaubę, czapkę Legionów Polskich, a nawet fez.
- Motywy zdobnicze: Wieńce z liści laurowych, dębowych, róż i szarotek, stylizowana korona cierniowa oraz monogram HJS (Heiliges Jahr?) z krzyżem greckim.
Te unikalne elementy zmuszają do innego spojrzenia na architekturę obiektów zbudowanych w cieniu krakowskiej twierdzy, składających hołd bezimiennym bohaterom Wielkiej Wojny.
Cmentarze Wielkiej Wojny
