Okręg Cmentarny V Pilzno: Ślady Wielkiej Wojny nad Wisłoką
Okręg cmentarny V Pilzno, podobnie jak sąsiednie okręgi galicyjskie, został wybudowany przez struktury podległe Oddziałowi Budowy Grobów Wojennych (Kriegsgräber-Abteilung). Nekropolie te powstały na terenach krwawych walk o II pozycję obrony Rosjan, położoną po obu stronach rzeki Wisłoki.
Rosyjska obrona wykorzystywała strategiczne różnice wysokości wzgórz górujących nad doliną rzeki po stronie wschodniej, co zapewniało im doskonały wgląd w pozycje przeciwnika i podejścia do linii Wisłoki. Szczególnie tragiczne w skutkach boje, niosące setki ofiar po obu stronach, toczyły się na odcinku od Jasła do Zawadki Brzosteckiej.
Obejmuje swoim zasięgiem 26 cmentarzy wojennych, zrealizowanych w latach 1915–1917 pod artystycznym kierownictwem wybitnego austriackiego architekta Gustava Rossmanna
Cmentarz nr 217 Januszkowice
Cmentarz nr 218 Bukowa
Cmentarz nr 219 Błażkowa
Cmentarz nr 220 Klecie
Cmentarz nr 221 Klecie
Cmentarz nr 222 Brzostek
Cmentarz nr 227 Gorzejowa
Cmentarz nr 228 Przeczyca
Cmentarz nr 229 Błażkowa
Cmentarz nr 230 Dęborzyn
Cmentarz nr 231 Jodłowa
Cmentarz nr 232 Jodłowa
Cmentarz nr 234 Lubcza
Cmentarz nr 235 Słotowa
Cmentarz nr 236 Pilzno
Cmentarz nr 237 Pilzno
Cmentarz nr 238 Parkosz
Cmentarz nr 239 Łęki Dolne
Cmentarz nr 240 Czarna
Cmentarz nr 241 Róża
Cmentarz nr 242 Zasów
Cmentarz nr 243 Jastrząbka Stara
Lokalizacja i geografia Okręgu V
Pod względem współczesnego podziału administracyjnego, okręg ten leży na terenie powiatów jasielskiego i dębickiego. Geograficznie obejmuje:
- Pogórze Ciężkowickie (tereny na zachód od Wisłoki),
- Pogórze Strzyżowskie (tereny na wschód),
- Progi Wyżyny Kolbuszowskiej (płaskie tereny na północ od Pilzna).
Okręg V graniczy od południa z okręgiem „Jasło”, a od zachodu z okręgami „Łużna”, „Tarnów” i „Dąbrowa Tarnowska”. Tereny na wschód podlegały wówczas strukturze Inspektoratu Grobów Wojennych przy Dowództwie Twierdzy Przemyśl (Dębica, Mielec, Strzyżów).
Statystyka i najważniejsze nekropolie
Wszystkie cmentarze podlegają Wojskowej Komendzie Rejonowej w Pilźnie. Ich łączna powierzchnia to 16 815 m², co stanowi 6,2% wszystkich cmentarzy zachodniogalicyjskich. Do największych i najlepiej wkomponowanych w krajobraz obiektów należą:
- Cmentarz nr 218 w Bukowej: wzorcowe wykorzystanie konfiguracji terenu.
- Cmentarz nr 226 w Zawadce: zbudowany z rozmachem, ukryty w bukowym lesie.
- Cmentarz nr 227 w Gorzejowej: położony w widokowym miejscu, obsadzony egzotycznymi topolami włoskimi.
- Cmentarz nr 217 w Januszkowicach: zlokalizowany bezpośrednio na linii dawnych pozycji obronnych.
- Cmentarze nr 232, 236 (Pilzno), 240 (Czarna), 241 (Róża), 242 (Zasów), 243 (Jastrząbka): miejsca spoczynku żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej.
Architektura i twórcy: Gustaw Rossmann i Matscheko von Glasner
Kierownikiem artystycznym i głównym projektantem większości obiektów był architekt Gustaw Rossmann. Współpracował z nim rzeźbiarz Matscheko Ritter von Glasner, aktywny zwłaszcza w południowej części okręgu.
Różnorodność stylów i unikalne elementy
W Okręgu V nie dominuje jedna myśl twórcza, co czyni go niezwykle interesującym:
- Style: Rossmann nawiązywał do klasycyzmu, natomiast von Glasner skłaniał się ku biedermaierowi.
- Unikalne detale: Tylko tutaj spotkamy charakterystyczne kapliczki-drogowskazy, urny ofiarne oraz specyficzne, ażurowe formy ogrodzenia.
- Oryginalne drogowskazy: Do dziś zachowały się w miejscowościach: Błażkowa, Róża, Klecie, Jodłowa, Jastrząbka Stara, Januszkowice i Bukowa.
W budowę zaangażowani byli także wybitni malarze: Franz Poledne, Janos Czencz oraz Alfons Karpiński, których akwarele i ryciny dokumentowały wygląd cmentarzy na pocztówkach propagandowych.
Materiały i symbolika
Podstawowym budulcem był rodzimy kamień i drewno, ale masowo wykorzystywano również beton (oparty o żwir z doliny Wisłoki). Elementy kamieniarskie sprowadzano z renomowanych kamieniołomów w Straconce. Na mogiłach montowano:
- Drewniane krzyże projektów Rossmanna, Mayra i Ludwiga.
- Bogato zdobione krzyże Watzala.
- Liryczne inskrypcje autorstwa kapitana Hansa Hauptmanna (na 20 obiektach), które do dziś budzą wzruszenie swoją humanitarną wymową.
Stan zachowania i renowacje
Obecnie stan techniczny nekropolii w Okręgu V jest oceniany jako dobry, dzięki licznym remontom kapitalnym przeprowadzonym w ostatnich latach. Pilnej uwagi i prac konserwatorskich wymagają jeszcze obiekty: nr 235 Słotowa, nr 236 Pilzno oraz nr 238 Parkosz.
Wszystkie prawa zastrzeżone © [2026] Cmentarze Wielkiej Wojny. Prezentowane na stronie materiały, w szczególności autorskie teksty, opracowania historyczne, bazy danych, fotografie oraz szata graficzna, podlegają ochronie praw autorskich zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Kopiowanie, powielanie, dystrybucja lub wykorzystywanie całości lub fragmentów materiałów bez uprzedniej, pisemnej zgody administratora jest surowo zabronione. Dozwolone jest korzystanie z treści wyłącznie w ramach dozwolonego użytku osobistego oraz cytowanie fragmentów z podaniem źródła (prawo cytatu).