VI Okręg Cmentarny Tarnów – Historia, Architektura i Mapa Obiektów
VI Okręg Cmentarny (Tarnowski) należy do najważniejszych w całym obszarze działalności austro-węgierskiego Kriegsgräber-Abteilung. Skupia obiekty wybudowane bezpośrednio na pobojowiskach głównej linii frontu z przełomu 1914 i 1915 roku. To właśnie na tym terenie, pod Łowczówkiem, 1 Brygada Legionów Polskich stoczyła swoją największą i najbardziej znaczącą bitwę.
Pod względem liczby cmentarzy (aż 62 obiekty) Okręg Tarnowski jest największym spośród wszystkich dziesięciu okręgów Galicji Zachodniej.
Cmentarz nr 114 Rzepiennik Strzyżewski
Cmentarz nr 145 Gromnik
Cmentarz nr 146 Gromnik
Cmentarz nr 147 Golanka
Cmentarz nr 148 Chojnik
Cmentarz nr 149 Chojnik-Zadziele
Cmentarz nr 150 Chojnik
Cmentarz nr 151 Lubaszowa
Cmentarz nr 152 Siedliska
Cmentarz nr 153 Siedliska
Cmentarz nr 154 Chojnik-Zadziele
Cmentarz nr 155 Lichwin-Stadniczówka
Cmentarz nr 156 Siedliska
Cmentarz nr 157 Dąbrówka Tuchowska
Cmentarz nr 158 Tuchów-Garbek
Cmentarz nr 159 Lichwin-Łazy
Cmentarz nr 160 Tuchów
Cmentarz nr 161 Tuchów
Cmentarz nr 162 Tuchów
Cmentarz nr 163 Tuchów-Przedmieście Górne
Cmentarz nr 164 Tuchów-Wołowa
Cmentarz nr 165 Bistuszowa
Cmentarz nr 166 Zalasowa
Cmentarz nr 167 Ryglice
Cmentarz nr 168 Kowalowa
Cmentarz nr 169 Łowczów
Cmentarz nr 170 Łowczów
Cmentarz nr 171 Łowczówek
Cmentarz nr 172 Łowczówek
Cmentarz nr 173 Pleśna
Cmentarz nr 174 Piotrkowice
Cmentarz nr 175 Poręba Radlna
Cmentarz nr 176 Piotrkowice
Cmentarz nr 177 Woźniczna
Cmentarz nr 178 Woźniczna
Cmentarz nr 179 Woźniczna-Kłokowa
Cmentarz nr 180 Tarnowiec
Cmentarz nr 181 Siemiechów
Cmentarz nr 182 Siemiechów
Cmentarz nr 183 Siemiechów
Cmentarz nr 184 Brzozowa
Cmentarz nr 185 Lichwin-Gródek
Cmentarz nr 186 Lichwin-Zagórze
Cmentarz nr 187 Lichwin-Zagórze
Cmentarz nr 188 Rychwałd
Cmentarz nr 189 Lubinka-Korzenna
Cmentarz nr 190 Janowice
Cmentarz nr 191 Lubcza
Cmentarz nr 192 Lubcza
Cmentarz nr 193 Dąbrówka Szczepanowska
Cmentarz nr 194 Szczepanowice-Żabno
Cmentarz nr 195 Szczepanowice-Granice
Cmentarz nr 196 Rzuchowa
Cmentarz nr 197 Szczepanowice-Racek
Cmentarz nr 198 Błonie
Cmentarz nr 199 Zbylitowska Góra
Cmentarz nr 200 Tarnów-Chyszów
Cmentarz nr 201 Tarnów
Cmentarz nr 202 Tarnów
Cmentarz nr 203 Tarnów-Krzyż
Cmentarz nr 204 Wola Rzędzińska
Cmentarz nr 205 Wałki
Cmentarz nr 206 Podgórska Wola
Położenie geograficzne i granice okręgu
- Sąsiadujące okręgi: Od południa graniczy z Okręgiem IV Łużna oraz na małym odcinku z Okręgiem II Jasło, od wschodu z Okręgiem V Pilzno, od północy z Okręgiem VII Dąbrowa Tarnowska, a od zachodu z Okręgiem VIII Brzesko.
- Ukształtowanie terenu: W przeważającej części leży na Pogórzu Karpackim (Rożnowsko-Ciężkowickim). Jedynie północna część, od linii drogi Kraków – Tarnów – Rzeszów, stanowi nizinę.
- Wody i wzniesienia: Zachodnią granicą jest dolina Dunajca, natomiast przez środek z południa na północ przebiega kręta dolina rzeki Białej. Równoleżnikowo przez południową część przebiega pasmo najwyższych wzniesień Pogórza – od Lubczy i Janowic na zachodzie po Swoszową na wschodzie, gdzie łączą się z pasmem Liwocza. Kulminację stanowią Wał (523 m n.p.m.) w rejonie Lichwina oraz Brzanka (538 m n.p.m.) pomiędzy Jodłówką Tuchowską a Ryglicami.
- Zieleń i lasy: W tej części znajdują się największe kompleksy leśne Pogórza (lasy liściaste z przewagą dębu). Duże zespoły leśne leżą również w północno-wschodniej części Okręgu (Wałki – Pogórska Wola).
Statystyka, wymiary i struktura obiektów
Okręg VI obejmuje cmentarze wojenne o ciągłej numeracji od 145 (Gromnik) do 206 (Pogórska Wola).
Wymiary i pojemność:
- Łączna powierzchnia: 50 725 m².
- Rozpiętość powierzchni: Bardzo duża – od zaledwie 44 m² (nr 188 Lubinka) do ponad 12 000 m² (nr 185 Lichwin).
- Rozpiętość pochówków: Równie duża – od kilku do kilkuset żołnierzy na jeden obiekt.
- Podział wielkościowy: 12 obiektów dużych, 9 średnich oraz 41 obiektów małych (z czego 7 nie przekracza 100 m²).
Typy i uformowanie terenu:
- Kształty: Bardzo zróżnicowane (na ogół symetryczne w planie) – od najprostszych prostokątów po formy wieloboczne, kręgi i półkręgi. Kilka cmentarzy posiada niesymetryczne, swobodne kształty (nr 172, 180, 181, 185), co wynikało z założenia nekropolii na już istniejących mogiłach.
- Lokalizacja: 46 obiektów to cmentarze samodzielne, 8 wybudowano na istniejących cmentarzach wiejskich lub miejskich, a 6 przy przydrożnych kapliczkach.
Cechy architektoniczne i materiały
Większość obiektów w Okręgu VI to budowle kamienne z betonowym (rzadziej kamiennym lub drewnianym) krzyżem centralnym.
- Ogrodzenia: Stosowano metalowe ogrodzenia rurowe lub kute, rozpięte na kamiennych słupach.
- Elementy drewniane: Często wykorzystywano ogrodzenia drewniane, z których większość nie dotrwała do dnia dzisiejszego. W kilku wypadkach zastąpiono je prowizorycznym ogrodzeniem z siatki lub drutu.
Rozmieszczenie przestrzenne cmentarzy
Rozmieszczenie nekropolii w terenie jest nieregularne i ściśle związane z przebiegiem walk:
- Główne zagęszczenie: Większość cmentarzy (ponad 40) skupiona jest w czworoboku Tuchów – Gromnik – Janowice – Rzuchowa.
- Rejon Tarnowa: 7 cmentarzy znajduje się w Tarnowie i najbliższym otoczeniu miasta.
- Pozostałe obszary: Wschodnia część Okręgu liczy tylko 4 obiekty.
- Skrajne punkty: Najdalej na południe wysunięte są cmentarze w Gromniku i Brzozowej, a na wschód – w Kowalowej, Pogórskiej Woli i Wałkach.
Najbardziej reprezentatywne cmentarze Okręgu VI
Trudno byłoby wyróżnić jeden najbardziej reprezentacyjny obiekt, ponieważ godnych uwagi cmentarzy jest kilka. Każdy z nich – zarówno duży, średni, jak i całkiem mały – posiada swoisty styl, nastrój i kompozycję harmonizującą z otoczeniem.
- Nr 171 w Łowczówku: Największy cmentarz żołnierzy 1 Brygady Legionów Polskich (legioniści spoczywają też na kilkunastu innych cmentarzach w innych okręgach, również w VI). Cmentarz zdobi kaplica i kryty gontem mur.
- Nr 183 w Siemiechowie: Obiekt z krytym, stylizowanym ołtarzem polowym z płaskorzeźbą „Św. Jerzy i smok” projektu Henryka Scholtza.
- Nr 185 w Lichwinie: Położony na szczycie wysokiego wzgórza z kamiennym pomnikiem o swobodnej, uwzględniającej naturalne ukształtowanie terenu kompozycji pól grobowych. Jest to jeden z największych cmentarzy spośród wszystkich 10 okręgów i największy w Okręgu Tarnowskim.
- Nr 191 w Lubczy: Zbudowany z obeliskiem w kształcie prostej, okrągłej kolumny ozdobionej kamiennymi wieńcami wawrzynu i wykutym pierścieniowo epitafium.
- Nr 192 w Lubczy: Trzeci pod względem wielkości cmentarz w Okręgu, z monumentalną kaplicą-mauzoleum kryjącą stylizowany sarkofag.
- Nr 193 w Dąbrówce Szczepanowskiej: Posiada potężny kamienny pomnik z czterema tablicami.
- Nr 200 w Tarnowie-Chyszowie: Z dużym (obecnie uszkodzonym) pomnikiem-ołtarzem i zniszczonym kutym żelaznym krzyżem. Cmentarz ten pełnił w okresie międzywojennym funkcję cmentarza garnizonowego. Jest to drugi pod względem wielkości cmentarz w Okręgu (7 473 m²).
Odkryj historię i ślady Wielkiej Wojny na Pogórzu!
Bibliografia i źródła:
- Wojskowy Urząd Opieki nad grobami wojennymi Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, Archiwum Narodowe Kraków, Sygnatura 29/275/0, Liczba serii 1, Liczba skanów 108536.
- Broch R., Hauptmann H., Die westgalizischen Heldengräber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien 1918.
- Duda O., Cmentarze Wojenne z lat 1914 – 1918 w Galicji Zachodniej. Czas Świetności i Czas Pogardy, Nowy Sącz 1980 – 1987 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918, Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995.
- Duda O., Alfabetyczny Wykaz Poległych, Nowy Sącz 1980 – 1986 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Drogomir J., Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, tom I, II, III, Tarnów: 1999, 2002, 2025.
- Fotografie: zdj. różny okres – Bogdan Jezierski; zdj. archiwalne – Roman Frodyma (zbiory B. Jezierski).
Wszystkie prawa zastrzeżone © [2026] Cmentarze Wielkiej Wojny. Prezentowane na stronie materiały, w szczególności autorskie teksty, opracowania historyczne, bazy danych, fotografie oraz szata graficzna, podlegają ochronie praw autorskich zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Kopiowanie, powielanie, dystrybucja lub wykorzystywanie całości lub fragmentów materiałów bez uprzedniej, pisemnej zgody administratora jest surowo zabronione. Dozwolone jest korzystanie z treści wyłącznie w ramach dozwolonego użytku osobistego oraz cytowanie fragmentów z podaniem źródła (prawo cytatu).