Okręg Cmentarny VIII Brzesko: Dziedzictwo Wielkiej Wojny nad Dunajcem
Okręg cmentarny VIII Brzesko, obok okręgów III Gorlice i VI Tarnów, należy do największych pod względem ilości cmentarzy na całym obszarze działalności krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych (KG–A). Obejmuje on swoim zasięgiem 50 cmentarzy, których łączna powierzchnia wynosi 21 231 m², co stanowi 7,9% wszystkich nekropolii w Zachodniej Galicji.
W ciągu ostatnich 40 lat większość z nich przeszła spektakularną metamorfozę – od stanu zaniedbania i ruiny przekształciły się w piękne, zadbane pamiątki historii.
Statystyka i lokalizacja obiektów w Okręgu VIII
Pod względem powierzchni nekropolie te dzielą się na:
- 3 obiekty małe (do 500 m²),
- 9 średniej wielkości (do 1000 m²),
- 4 duże (powyżej 1000 m²).
Największym obiektem w okręgu jest cmentarz w Brzesku nr 275. Pod względem liczby pochowanych, okręg obejmuje zarówno małe kwatery dla kilku żołnierzy, jak i duże cmentarze zbiorcze, gdzie liczba jednostek wojskowych, do których przynależeli polegli, przekracza 150. Daty śmierci żołnierzy dokumentują okres walk jesienno–zimowych 1914 roku oraz zacięte boje nad Dunajcem trwające od stycznia do czasu przełomu majowego 1915 roku.
Typy założeń przestrzennych:
- 25 obiektów samodzielnych,
- 24 wkomponowane w istniejące cmentarze miejscowe (parafialne),
- 1 w obrębie cmentarza wyznaniowego (Gmina Żydowska).
Pod względem administracyjnym okręg obejmuje powiat brzeski oraz części powiatów tarnowskiego i dąbrowskiego. Niniejszy opis koncentruje się na obiektach leżących na zachód od linii Dunajca.
Geografia i dojazd do cmentarzy wojennych
Geograficznie Okręg VIII Brzesko zajmuje malownicze tereny Pogórza Rożnowsko-Ciężkowickiego oraz płaskie, rolnicze tereny nadwiślańskie. Obszar ten jest przecięty ważnymi szlakami komunikacyjnymi: linią kolejową Kraków – Przemyśl oraz autostradą A4. Rozbudowany układ drogowy (północ-południe i wschód-zachód) pozwala dotrzeć pojazdem mechanicznym do wszystkich opisanych obiektów. Najliczniejsze zgrupowania cmentarzy występują:
- nad brzegiem Dunajca,
- w rejonie Zakliczyna,
- w samym mieście Brzesku.
Twórcy i architektura: Robert Motka i Johann Watzal
Komendantem okręgu był wymieniony przez Rudolfa Brocha Karl Schölich, który nadzorował m.in. budowę reprezentacyjnego cmentarza nr 275 w Brzesku.
Kluczową rolę w nadaniu okręgowi formy artystycznej odegrali:
- Robert Motka (architekt): kierownik artystyczny okręgu i projektant aż 43 cmentarzy.
- Johann Watzal: rzeźbiarz i projektant 8 obiektów oraz charakterystycznych metalowych krzyży nagrobnych.
Materiały budowlane i stan zachowania
Do budowy wykorzystywano łatwo dostępne surowce: żwiry, kamień łamany, drewno oraz gotowe elementy żeliwne (krzyże, bramki, łańcuchy, rury spinające słupy). Beton wylewano na mokro, ozdabiając go detalami dekoracyjnymi. Dzięki użyciu tak trwałych materiałów, obiekty są w dobrym stanie technicznym. Prace remontowe przywróciły stany pierwotne nekropolii nawet tam, gdzie czas odcisnął największe piętno (z wyjątkiem miejsc takich jak Przybysławice czy Miechowice Małe, gdzie wcześniejsze zmiany to uniemożliwiły).
Najciekawsze założenia architektoniczne można podziwiać w miejscowościach:
Tymowa, Brzesko, Niwka, Wierzchosławice, Charzewice,
Cmentarze Wielkiej Wojny
