Okręg Cmentarny X Limanowa: Ślady Wielkiej Wojny w Beskidach i na Sądecczyźnie
Okręg cmentarny X, nazywany Okręgiem Limanowskim, jest największym pod względem obszaru, na którym prowadził działania Oddział Grobów Wojennych. Ze względu na fakt, że obejmował on swoim zasięgiem także Ziemię Sądecką, zyskał przydomek Limanowsko-Nowosądecki. Siedzibą kierownictwa okręgu było miasto Limanowa.
Geografia i historia frontu południowego
Pod względem geograficznym okręg obejmuje:
- Beskid Sądecki,
- Gorce,
- część Beskidu Wyspowego.
Założone obiekty powstały na terenach krwawych walk południowego skrzydła frontu, opartego o ówczesne granice Galicji i Węgier. Pod względem administracyjnym nekropolie te leżą dziś na terenie powiatów: nowosądeckiego, limanowskiego, nowotarskiego i myślenickiego.
Statystyka i najważniejsze nekropolie Okręgu X
W okręgu zbudowano 29 obiektów o łącznej powierzchni 12 265 m², co stanowi 4,6% wszystkich cmentarzy zachodniogalicyjskich. Przeciętna powierzchnia nekropolii wynosi 438 m².
- Cmentarze duże: Wśród ogólnej liczby wyróżniają się trzy obiekty o znacznych rozmiarach: nr 350, 357 oraz 368.
- Cmentarz na Jabłońcu (nr 368): Jest to największa nekropolia okręgu o imponującej powierzchni 4 240 m².
- Typy założeń: W okręgu znajduje się 10 samodzielnych założeń przestrzennych. Pozostałe obiekty usytuowano obok istniejących cmentarzy wiejskich, kapliczek lub kościołów.
- Straty: Dwa obiekty z pierwotnej listy – nr 355 w Żbikowicach oraz nr 367 w Mordarce – już nie istnieją.
Polegli żołnierze i Legiony Polskie
Na polach grobowych spoczywają żołnierze armii rosyjskiej i austro-węgierskiej. Na siedmiu nekropoliach pochowano także żołnierzy niemieckich. Co istotne dla polskiej historii, kilka obiektów stało się miejscem spoczynku legionistów polskich, poległych na szlaku bojowym prowadzącym od Nowego Sącza po Mszanę.
Architektura i projektanci: Gustaw Ludwig i Franz Mazura
Przez wiele lat w czasach PRL cmentarze te pozostawały poza sferą zainteresowania władz. Sytuacja uległa zmianie po przemianach ustrojowych, gdy poszczególne Urzędy Gmin zmieniły swój stosunek do tych miejsc, szczególnie po wpisaniu ich na listę zabytków.
Kluczowe postacie odpowiedzialne za wygląd okręgu:
- Komendanci: Pierwotnie por. Viktor Szamanek, a później Gustaw Ludwig.
- Projektanci: Gustaw Ludwig (główny projektant i kierownik artystyczny), por. Franz Mazura oraz ochotnicy: Leo Perlberger i Franz Poledne.
Materiały i unikalne detale architektoniczne
Głównym budulcem wykorzystywanym w Okręgu X był kamień łamany oraz beton. Do charakterystycznych elementów wystroju należą:
- Ogrodzenia: Pełne mury nakryte betonowym daszkiem, stalowe rury łączące słupy oraz dekoracyjne odcinki łańcuchów.
- Nagrobki: Betonowe nagrobki występujące w kilku rzadkich, niespotykanych w innych okręgach kształtach.
- Drogowskazy: Zachowane do dziś oryginalne słupy-drogowskazy zwieńczone krzyżem maltańskim.
- Drewno: Unikalne, stylizowane cmentarze zbudowane wyłącznie z drewna znajdują się w Tymbarku oraz Jaworznej.
Za symbol całego okręgu uznaje się granitowy posąg „Rycerza Strażnika Poległych” – monumentalne dzieło Franza Mazury. Do najciekawszych założeń architektonicznych, które warto odwiedzić, należą cmentarze: na Jabłońcu, Orłówce, w Nowym Sączu, Limanowej oraz we wspomnianym Tymbarku
Cmentarze Wielkiej Wojny
