Cmentarny Okręg I Żmigród: Śladami Dušana Jurkoviča w Beskidzie Niskim
Cmentarny Okręg I Żmigród (Erste Kriegsgräberbezirk) zajmuje południowo-wschodnią część terenu działalności dawnego Oddziału Grobów Wojennych (Kriegsgräber-Abteilung KGA). Położony jest w całości na malowniczym obszarze Beskidu Niskiego.
Obejmuje swoim zasięgiem 31 cmentarzy wojennych, zrealizowanych w latach 1915–1918 pod artystycznym kierownictwem wybitnego słowackiego architekta, Dušana Jurkoviča.
Cmentarz nr 1/2 Ożenna woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Krempna
Cmentarz nr 3 Ożenna woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Krempna
Cmentarz nr 4 Grab woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Krempna
Cmentarz nr 5 Grab woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Krempna
Cmentarz nr 6 Krempna woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Krempna
Cmentarz nr 7 Desznica
Cmentarz nr 8 Nowy Żmigród woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Nowy Żmigród
Cmentarz nr 9 Łysa Góra woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Nowy Żmigród
Cmentarz nr 10 Wola Cieklińska
Cmentarz nr 11 Wola Cieklińska woj. podkarpackie, pow. Jasło, gm. Dębowiec
Cmentarz nr 43 Radocyna
Cmentarz nr 44 Długie
Cmentarz nr 45 Lipna
Cmentarz nr 46 Konieczna Beskidek
Cmentarz nr 47 Konieczna
Cmentarz nr 48 Regetów Wyżny
Cmentarz nr 49 Blechnarka
Cmentarz nr 50 Wysota
Cmentarz nr 51 Rotunda
Cmentarz nr 52 Zdynia
Cmentarz nr 53 Czarne
Cmentarz nr 54 Krzywa
Cmentarz nr 55 Gładyszów
Cmentarz nr 56 Smerkowiec
Cmentarz nr 57 Uście Gorlickie
Cmentarz nr 58 Przysłup
Cmentarz nr 59 Przysłup
Cmentarz nr 60 Przełęcz Małastowska
Cmentarz nr 61 Wirchne
Cmentarz nr 62 Banica
Topografia i tło historyczne frontu w Beskidzie Niskim
Grzbiety górskie Beskidów sięgają w tym Okręgu wysokości średnio 600–700 m n.p.m., a wyjątkowo 900 m lub nawet wyżej.
Charakterystyczną cechą topografii tej części Beskidu Niskiego jest „rusztowy” układ pasm górskich z północnego zachodu na południowy wschód, oddzielonych głęboko wciętymi dolinami rzecznymi.
- Wpływ na strategię: To właśnie ten układ terenu zdecydował o przebiegu linii frontu I wojny światowej, ukształtowanej przed historyczną ofensywą gorlicką w maju 1915 roku.
- Charakterystyka terenu: Obszar ten, oparty od południa o główny grzbiet Karpat, pokryty jest w większości lasami i pozostaje słabo zaludniony, co dodaje mu aury tajemniczości.
Architektura cmentarzy wojennych: Drewno, kamień i dusza ludowa
Surowość przyrody tego górskiego kraju, prymitywne naówczas, ale autentyczne budownictwo ludowe oraz rozległe i dzikie lasy były główną inspiracją dla budowniczych.
Dušan Jurkovič, posiadający gruntowną wiedzę z zakresu starosłowiańskiej architektury drewnianej, stworzył dzieła, w których odnajdziemy niezwykle trafnie dobrane motywy sztuki ludowej oraz akcenty węgierskie.
- Główny budulec: Wybrany kierunek artystyczny sprawił, że dominującym materiałem było drewno.
- Kompozycja: Jurkovič mistrzowsko łączył drewno z naturalnym kamieniem, a niekiedy tworzył budowle w całości kamienne, konsekwentnie unikając betonu.
- Harmonia z naturą: Lokalizacja większości nekropolii została wybrana z niezwykłym wyczuciem, zespajając sztukę z eposem natury Beskidów.
„Dla chwały poległych bohaterów wzniesiono w żałobnej melancholii pomniki, kryjące w sobie siłę ducha i ludowej poezji”
Zaplecze budowy: Warsztat pod Magurą
Drewno jako podstawowy materiał wymagało ogromnych nakładów pracy rzemieślniczej.
Na polanie pod Magurą utworzono specjalistyczny warsztat pomocniczy, który w latach 1916–1917 zatrudniał kilkudziesięciu żołnierzy i robotników cywilnych. Przygotowywali oni gonty oraz detale dekoracyjne do pokrycia dachów, kaplic i ogrodzeń.
Wojenne zniszczenia i trudy podróży w I Okręgu
Cały Cmentarny Okręg I Żmigród, zwłaszcza jego północna część, nosił w latach 1915–1918 ślady niezwykle ciężkich walk. Wojna przyniosła całkowitą ruinę i ogromne straty ludzkie:
- Spalone cerkwie: Gładyszów, Krywa, Rostajne oraz Żydowskie.
- Zniszczona infrastruktura: Szkoły i plebanie w Krempnej, Kotani, Desznicy i Kątach.
- Zniszczone zabytki: Ruiny dworu hr. Potulickiego w Żmigrodzie.
Tragizm tamtych chwil najlepiej oddają liczby – w samym Gładyszowie spośród 1 500 mieszkańców życie straciło ponad 500 osób.
Praktyczne wskazówki dla badaczy historii
W okresie powstawania cmentarzy dostęp do nich był bardzo utrudniony. Mjr Broch radził wówczas, by wyprawy planować wyłącznie w miesiącach letnich:
„Wiele miejsc grobowych wielkie odległości od gościńców dzieli i w surowych porach roku tylko bardzo uciążliwie lub nawet całkowicie nie dają się osiągnąć”.
Odkryj unikalny szlak historyczny w Beskidzie Niskim!
Bibliografia i źródła:
- Wojskowy Urząd Opieki nad grobami wojennymi Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, Archiwum Narodowe Kraków, Sygnatura 29/275/0, Liczba serii 1, Liczba skanów 108536.
- Broch R., Hauptmann H., Die westgalizischen Heldengräber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien 1918.
- Duda O., Cmentarze Wojenne z lat 1914 – 1918 w Galicji Zachodniej. Czas Świetności i Czas Pogardy, Nowy Sącz 1980 – 1987 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918, Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995.
- Duda O., Alfabetyczny Wykaz Poległych, Nowy Sącz 1980 – 1986 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Drogomir J., Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, tom I, II, III, Tarnów: 1999, 2002, 2025.
- Fotografie: zdj. różny okres – Bogdan Jezierski; zdj. archiwalne – Roman Frodyma (zbiory B. Jezierski).
Wszystkie prawa zastrzeżone © [2026] Cmentarze Wielkiej Wojny. Prezentowane na stronie materiały, w szczególności autorskie teksty, opracowania historyczne, bazy danych, fotografie oraz szata graficzna, podlegają ochronie praw autorskich zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Kopiowanie, powielanie, dystrybucja lub wykorzystywanie całości lub fragmentów materiałów bez uprzedniej, pisemnej zgody administratora jest surowo zabronione. Dozwolone jest korzystanie z treści wyłącznie w ramach dozwolonego użytku osobistego oraz cytowanie fragmentów z podaniem źródła (prawo cytatu).