Cmentarz wojenny nr 112 Różnowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 113 Olszyny woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 114 Rzepnik Strzyżewski woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 115 Rzepnik Marciszewski woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 116 Staszkówka – Dawidówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 117 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 118 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 119 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 120 Łużna – Wiatrówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 121 Biesna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 122 Łużna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 123 Łużna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 124 Mszanka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 125 Zagórzany woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 131 Stróże woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 132 Bobowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 133 Bobowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 134 Siedliska woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 135 Zborowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 136 Zborowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 137 Ciężkowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 138 Bogoniowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 139 Tursko – Łosie woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 140 Tursko – Zapotocze woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 141 Ciężkowice woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 142 Ostrusza woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 143 Ostrusza woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
IV Okręg Cmentarny Łużna: Monumentalne Nekropolie Bitwy pod Gorlicami
IV Okręg Cmentarny Łużna (Kriegsgräber-Bezirk IV) położony jest we wschodniej części obszaru działalności Oddziału Grobów Wojennych. Od wschodu sąsiaduje z Okręgiem II Jasło, od południa z Okręgiem III Gorlice, od zachodu z Okręgiem X Limanowa – Nowy Sącz i Okręgiem VIII Brzesko, a od północy z Okręgiem VI Tarnów. Pod względem obszaru jak i ilości cmentarzy nie należy do największych, posiada jednak kluczowe znaczenie historyczne.
Przełamanie frontu na wzgórzach Łużnej i Staszkówki
To właśnie w tym Okręgu, w dniach 2 i 3 maja 1915 r., miały miejsce niezwykle zacięte i krwawe walki związane z przełamaniem frontu rosyjskiego na wzgórzach Łużnej i Staszkówki. Skala starć sprawiła, że to tutaj powstały największe nekropolie regionu.
Okręg IV liczy 27 cmentarzy o łącznej powierzchni 53 595 m² (5,36 ha). Średnia powierzchnia obiektu wynosi 2 059 m² i jest największa spośród wszystkich 10 okręgów zachodniogalicyjskich.
Wykaz największych nekropolii Okręgu IV:
- nr 123 Łużna (Góra Pustki): 29 152 m²
- nr 118 Staszkówka: 3 521 m²
- nr 140 Tursko: 2 132 m²
- nr 124 Mszanka: 1 983 m²
- nr 120 Łużna: 1 689 m²
- nr 114 Rzepiennik Strzyżewski: 1 218 m²
- nr 143 Ostrusza: 1 048 m²
- nr 125 Zagórzany: 1 028 m²
W strukturze okręgu znajduje się 13 cmentarzy średniej wielkości oraz 5 małych (poniżej 500 m²). Spośród 27 obiektów, 18 to budowle samodzielne, 6 to kwatery wojskowe na cmentarzach parafialnych, 2 przy kapliczkach oraz 1 kwatera na cmentarzu żydowskim (nr 132 Bobowa).
Jan Szczepkowski i wizja artystyczna Okręgu
Kierownikiem artystycznym IV Okręgu był Polak, malarz Jan Szczepkowski (w służbie austriackiej występujący jako Oberleutnant Johann Ritter von Szczepkowski). Był on głównym projektantem większości obiektów, do których wprowadził proste, niemal naiwne elementy sztuki ludowej, czerpiąc wsparcie z piękna otaczającej natury.
Ze względu na udział innych twórców, okręg charakteryzuje się dużą różnorodnością stylową – od monumentalnych, surowych budowli „pruskich”, po skromne konstrukcje drewniane.
Unikalne założenia architektoniczne:
- nr 122 Łużna: swobodny układ zespołów mogił.
- nr 115 Rzepiennik Marciszewski: jedyny cmentarz o konstrukcji całkowicie drewnianej.
- nr 125 Zagórzany: kształt wydłużonej nawy kościoła, idealnie wpisany w wzgórze.
- nr 138 Bogoniowice: rzut trapezu z dwiema charakterystycznymi basztami.
- nr 141 Ciężkowice: prostokąt z odgiętymi skrzydłami.
Warto zwrócić uwagę również na obiekty: nr 113 Olszyny, nr 116 i 118 Staszkówka, nr 131 Stróże Wyżne oraz nr 136 Zborowice.
Geografia i logistyka: Góra Pustki
Geograficznie Okręg IV leży w południowo-zachodniej części Pogórza Ciężkowickiego, rozpięty między pasmem Brzanki a Maślaną Górą. Oś okręgu stanowi rzeka Biała, przy czym prawie wszystkie cmentarze (poza nr 138) leżą po jej wschodniej stronie.
Szczególne znaczenie ma Góra Pustki k. Łużnej. Mjr Rudolf Broch, kronikarz Oddziału Grobów Wojennych, pisał:
„Zdobycie szturmem zalesionej i stromej góry koło Łużnej było jednym z podstawowych wydarzeń, które zdecydowały o przełamaniu frontu rosyjskiego w bitwie pod Gorlicami. Brawurowy atak C.K. 12 Dywizji Piechoty zapewnił wojskom wieczną sławę”.
Twórcy i wykonawcy: Szczepkowski, Jurkovič, Mayr
Choć głównym projektantem był Szczepkowski, w Okręgu IV odnajdziemy ślady innych wielkich mistrzów:
- Dušan Jurkovič: zaprojektował i zbudował monumentalną kaplicę wieńczącą Górę Pustki (nr 123), kończąc prace po odwołaniu Szczepkowskiego.
- Hans Mayr: autor projektu cmentarza nr 124 w Mszance.
- Anton Miller: projektant obiektów nr 116 w Staszkówce i nr 125 w Zagórzanach.
- Prof. Hosaeus z Berlina: autor pomnika na cmentarzu nr 118 w Staszkówce, dedykowanego pruskim grenadierom.
Pamięć o poległych żołnierzach
Po zakończeniu walk ziemia na wschód od Białej była usiana mogiłami. Starano się zachować pierwotne miejsca pochówku (groby masowe), choć identyfikacja i przynależność pułkowa często wymuszały komasację. Większość poległych to żołnierze niemieccy, pochowani obok towarzyszy broni z armii austro-węgierskiej.
Dzisiejsze cmentarze, mimo dawnych trudności komunikacyjnych opisywanych przez mjr. Brocha, stanowią unikalny element krajobrazu Pogórza, gdzie wierzby i topole „śpiewają na wietrze” nad mogiłami bohaterów.
Cmentarze Wielkiej Wojny
