IV Okręg Cmentarny Łużna: Monumentalne Nekropolie Bitwy pod Gorlicami
IV Okręg Cmentarny Łużna (Kriegsgräber-Bezirk IV) położony jest we wschodniej części obszaru działalności dawnego Oddziału Grobów Wojennych. Od wschodu sąsiaduje z Okręgiem II Jasło, od południa z Okręgiem III Gorlice, od zachodu z Okręgiem X Limanowa – Nowy Sącz oraz Okręgiem VIII Brzesko, a od północy z Okręgiem VI Tarnów.
Okręg IV liczy łącznie 27 cmentarzy wojennych o sumarycznej powierzchni 53 595 m² (5,36 ha). Średnia powierzchnia pojedynczego obiektu wynosi 2 059 m² – jest to najwyższy wynik spośród wszystkich 10 okręgów zachodniogalicyjskich.
Cmentarz wojenny nr 112 Różnowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 113 Olszyny woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 114 Rzepnik Strzyżewski woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 115 Rzepnik Marciszewski woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 116 Staszkówka – Dawidówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 117 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 118 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 119 Staszkówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 120 Łużna – Wiatrówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 121 Biesna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 122 Łużna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 123 Łużna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 124 Mszanka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 125 Zagórzany woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 131 Stróże woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 132 Bobowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 133 Bobowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 134 Siedliska woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 135 Zborowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 136 Zborowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 137 Ciężkowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 138 Bogoniowice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 139 Tursko – Łosie woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 140 Tursko – Zapotocze woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 141 Ciężkowice woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 142 Ostrusza woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Cmentarz wojenny nr 143 Ostrusza woj. małopolskie, pow. Tarnów, gm. Ciężkowice
Pod względem zajmowanego obszaru, jak i całkowitej liczby cmentarzy, nie należy do najobszerniejszych, posiada jednak kluczowe znaczenie historyczne i architektoniczne.
Przełamanie frontu na wzgórzach Łużnej i Staszkówki
To właśnie w tym Okręgu, w dniach 2 i 3 maja 1915 roku, miały miejsce niezwykle zacięte i krwawe walki związane z przełamaniem frontu rosyjskiego na wzgórzach Łużnej i Staszkówki.
Statystyka i wymiary nekropolii w Okręgu IV
Skala i intensywność starć sprawiły, że to tutaj powstały jedne z największych i najbardziej monumentalnych nekropolii w całym regionie Galicji Zachodniej.
Wykaz największych nekropolii Okręgu IV:
- Nr 123 Łużna (Góra Pustki): 29 152 m²
- Nr 118 Staszkówka: 3 521 m²
- Nr 140 Tursko: 2 132 m²
- Nr 124 Mszanka: 1 983 m²
- Nr 120 Łużna: 1 689 m²
- Nr 114 Rzepiennik Strzyżewski: 1 218 m²
- Nr 143 Ostrusza: 1 048 m²
- Nr 125 Zagórzany: 1 028 m²
W strukturze okręgu znajduje się 13 cmentarzy średniej wielkości oraz 5 obiektów małych (o powierzchni poniżej 500 m²).
Pod kątem lokacji: 18 z nich stanowi budowle samodzielne, 6 zrealizowano jako kwatery wojskowe na cmentarzach parafialnych, 2 przy kapliczkach przydrożnych, a 1 jako kwaterę na cmentarzu żydowskim (nr 132 Bobowa).
Wizja artystyczna Jana Szczepkowskiego i stylistyka
Kierownikiem artystycznym IV Okręgu był Polak, malarz Jan Szczepkowski (w służbie austriackiej występujący jako Oberleutnant Johann Ritter von Szczepkowski).
Jako główny projektant większości obiektów wprowadził do nich proste, niemal naiwne elementy sztuki ludowej, czerpiąc cenne wsparcie z piękna otaczającej, górskiej natury. Ze względu na udział innych wybitnych twórców, okręg charakteryzuje się dużą różnorodnością stylową – od monumentalnych, surowych budowli „pruskich”, po skromne konstrukcje drewniane.
Unikalne założenia architektoniczne:
- Nr 122 Łużna: cechuje go swobodny, naturalny układ zespołów mogił.
- Nr 115 Rzepiennik Marciszewski: jedyny cmentarz w okręgu o konstrukcji całkowicie drewnianej.
- Nr 125 Zagórzany: założony w kształcie wydłużonej nawy kościoła, idealnie wpisany w zbocze wzgórza.
- Nr 138 Bogoniowice: zrealizowany na rzucie trapezu z dwiema charakterystycznymi basztami.
- Nr 141 Ciężkowice: zaplanowany na planie prostokąta z odgiętymi skrzydłami.
Warto zwrócić uwagę również na inne wartościowe architektonicznie obiekty: nr 113 Olszyny, nr 116 i 118 Staszkówka, nr 131 Stróże Wyżne oraz nr 136 Zborowice.
Geografia i logistyka: Znaczenie Góry Pustki
Geograficznie Okręg IV leży w południowo-wschodniej części Pogórza Ciężkowickiego, rozpięty między pasmem Brzanki a Maślaną Górą. Oś okręgu stanowi rzeka Biała, przy czym prawie wszystkie cmentarze (poza obiektem nr 138) leżą po jej wschodniej stronie.
Szczególne znaczenie historyczne i symboliczne ma Góra Pustki koło Łużnej. Mjr Rudolf Broch, kronikarz Oddziału Grobów Wojennych, pisał:
„Zdobycie szturmem zalesionej i stromej góry koło Łużnej było jednym z podstawowych wydarzeń, które zdecydowały o przełamaniu frontu rosyjskiego w bitwie pod Gorlicami. Brawurowy atak C.K. 12 Dywizji Piechoty zapewnił wojskom wieczną sławę.”
Twórcy i wykonawcy: Szczepkowski, Jurkovič, Mayr
Choć głównym projektantem okręgu był Jan Szczepkowski, w Okręgu IV odnajdziemy ślady i dzieła innych wielkich mistrzów architektury wojskowej:
- Dušan Jurkovič: zaprojektował i zbudował monumentalną kaplicę wieńczącą Górę Pustki (nr 123), dokańczając prace po odwołaniu Szczepkowskiego.
- Hans Mayr: autor projektu cmentarza nr 124 w Mszance.
- Anton Miller: projektant obiektów nr 116 w Staszkówce oraz nr 125 w Zagórzanach.
- Prof. Hosaeus z Berlina: autor pomnika na cmentarzu nr 118 w Staszkówce, dedykowanego pruskim grenadierom.
Pamięć o poległych żołnierzach
Po zakończeniu zaciętych walk ziemia na wschód od rzeki Białej była gęsto usiana mogiłami. Przy projektowaniu nekropolii starano się zachować pierwotne miejsca pochówku (groby masowe), choć trudności identyfikacyjne i przynależność pułkowa często wymuszały komasację.
Większość poległych stanowią żołnierze niemieccy, pochowani ramię w ramię obok swoich towarzyszy broni z armii austro-węgierskiej.
Dzisiejsze cmentarze, mimo dawnych trudności komunikacyjnych opisywanych przez mjr. Brocha, stanowią unikalny element krajobrazu Pogórza, gdzie wierzby i topole symbolicznie „śpiewają na wietrze” nad mogiłami bohaterów.
Bibliografia
- Broch R., Hauptmann H., Die westgalizischen Heldengräber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien 1918.
- Duda O., Cmentarze Wojenne z lat 1914 – 1918 w Galicji Zachodniej. Czas Świetności i Czas Pogardy, Nowy Sącz 1980 – 1987 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918, Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995.
- Duda O., Alfabetyczny Wykaz Poległych, Nowy Sącz 1980 – 1986 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Drogomir J., Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, tom I, II, III, Tarnów: 1999, 2002, 2025.
Odkryj monumentalne dziedzictwo Góry Pustki i Pogórza!
Cmentarze Wielkiej Wojny
