Okręg Cmentarny III Gorlice: Pomnik Bitwy Narodów i Ofensywy Gorlickiej
Okręg Cmentarny III Gorlice obejmuje swoim zasięgiem tereny, na których doszło do przełomowego i błyskotliwego zwycięstwa wojsk sprzymierzonych w maju 1915 roku. Od masywu Magury po brzegi Białej i Ropy odbywały się tu najcięższe boje decydujące o powodzeniu całej operacji.
Obejmuje swoim zasięgiem 54 cmentarzy wojennych, zrealizowanych w latach 1915–1917 pod artystycznym kierownictwem wybitnego austriackiego architekta i inżyniera budowlanego Hansa Mayra
Cmentarz nr 63 Pętna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 64 Bartne woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 65 Małostów woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 66 Małostów woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 67 Ropica woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 68 Ropica woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 69 Przegonina woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 70 Owczary woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz nr 71 Łosie woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Ropa
Cmentarz nr 72 Ropa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Ropa
Cmentarz wojenny nr 73 Szymbark – Łągi woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 74 Szymbark woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 75 Szymbark woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz nr 76 Rychwałd woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 77 Ropica Górna (Ropica Ruska) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 78 Ropica Górna (Ropica Ruska) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 79 Sękowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 80 Sękowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 81 Męcina Mała woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 82 Męcina Wielka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 83 Wapienne woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Sękowa
Cmentarz wojenny nr 84 Bednarka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Lipinki
Cmentarz wojenny nr 85 Rozdziele woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Lipinki
Cmentarz wojenny nr 86 Ropica Polska (Ropica) (Ropica Dolna) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 87 Gorlice (Nowodwór) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 88 Gorlice (Sokół) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 89 Gorlice (Zlikwidowany – Ekshumowany) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 90 Gorlice – kwatera na cmentarzu żydowskim woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 91 Gorlice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 92 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 93 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 94 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 95 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 96 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 97 Stróżówka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 98 Glinik Mariampolski woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 99 Kobylanka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 100 Kobylanka woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Gorlice
Cmentarz wojenny nr 101 Libusza woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 102 Wójtowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Lipinki
Cmentarz wojenny nr 103 Pagorzyna woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Lipinki
Cmentarz wojenny nr 104 Strzeszyn – Wilczak woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 105 Biecz (wzgórze Harta) woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 106 Biecz woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 107 Biecz – kwatera na cmentarzu żydowskim woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 108 Biecz woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 109 Biecz woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 110 Binarowa woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 111 Racławice woj. małopolskie, pow. Gorlice, gm. Biecz
Cmentarz wojenny nr 126 Florynka woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Cmentarz wojenny nr 127 Binczarowa woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Cmentarz wojenny nr 128 Wawrzka woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Cmentarz wojenny nr 129 Grybów woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Cmentarz wojenny nr 130 A Grybów woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Cmentarz wojenny nr 130 B Grybów woj. małopolskie, pow. Nowy Sącz, gm. Grybów
Udany przebieg ofensywy podniósł morale walczących wojsk po zimowych niepowodzeniach. Przyniósł także odrodzenie wiary ludności Austro-Węgier w siłę i skuteczność własnej armii.
Tło historyczne: Bitwa Narodów i marsz na wschód
To właśnie stąd armie sprzymierzonych rozpoczęły swój zwycięski pochód na wschód – w kierunku linii Sanu, twierdzy Przemyśl oraz stolicy Galicji, Lwowa. Ziemia gorlicka stała się miejscem spotkania żołnierzy z najdalszych zakątków Europy i Azji:
- Strona rosyjska: Ludy z Syberii, Uralu oraz Kaukazu.
- Strona austro-węgierska i niemiecka: Żołnierze z Bośni, Styrii, Moraw, Tyrolu, Pomorza, Wielkopolski i Brandenburgii.
- Polacy: Historia zmusiła ich do tragicznego udziału w bratobójczych zmaganiach w szeregach wrogich armii.
Przełamanie frontu: Linia Stróżówka – Gorlice – Sękowa
Obszar III Okręgu Cmentarnego pośrodku przecina słynna linia frontu Stróżówka – Gorlice – Sękowa – Ropica Górna. Biegnie ona z północnego zachodu na południowy wschód, wzdłuż pasm górskich skupionych wokół głównych arterii komunikacyjnych.
„Zadano tutaj pierwsze decydujące ciosy w tej na wieki pamiętnej ofensywie majowej wojennego roku 1915. To tu właśnie wojska austro-węgierskie i niemieckie przełamały żelazny pierścień (…)”
— (Broch, Hauptmann, 1918)
Budowa nekropolii na tym obszarze urosła do rangi państwowego symbolu. Bohaterowie, którzy dokonali przełomu i padli w boju, otrzymali od ojczyzny godne miejsce wiecznego spoczynku, o czym szeroko donosiła ówczesna prasa lokalna oraz centralna.
Wojenne zniszczenia ziemi gorlickiej
Powiat gorlicki zapłacił w 1915 roku najwyższą cenę. Walec wojny kilkakrotnie przetaczał się tu we wszystkich kierunkach, a bezskutecznie ponawiane ataki wojsk rosyjskich na przełęcze Karpat doprowadziły do zagłady wielu wsi i osad.
„Miłe i – według miejscowych pojęć – duże miasteczko Gorlice wojna przemieniła w zwały gruzów. Z 645 domów zamieszkana jest niecała dziesiąta część (…). Zniszczeniu uległo 26 budynków szkolnych, 12 folwarków, pałac w Siarach, kościoły w Libuszy, Męcinie Wielkiej, Sękowej, Gorlicach.”
— (Broch, Hauptmann, 1918)
Właśnie na tej zoranej wojną ziemi miały powstać monumentalne nekropolie jako trwałe pomniki historii.
Hans Mayr – Architekt Majestatu Śmierci
Zadanie upamiętnienia poległych w III Okręgu powierzono wybitnemu artyście. Architekt i porucznik Hans Mayr swoimi dziełami znacznie przewyższył oczekiwania zleceniodawców.
Prace Mayra cechuje niezwykły rozmach koncepcji, prostota formy oraz monumentalny charakter. Artysta perfekcyjnie wykorzystał trudne warunki przyrodnicze, tworząc surowe i pełne wyrazu ogrodzenia. Majestat śmierci zawarł w nieruchomej żałobie kamiennych mas, nieugiętych filarach i strzelających w niebo wyniosłych krzyżach.
Biografia twórcy: Od Wiednia do Gorlic
- Wykształcenie: Hans Mayr (ur. 1877 w Wiedniu) był jednym z najzdolniejszych uczniów Otto Wagnera w elitarnej Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu.
- Kariera przedwojenna: Odnosił sukcesy jako wzięty architekt, projektując budynki użyteczności publicznej i mieszkalne w Austrii oraz Czechach.
- Służba wojskowa: Po wybuchu wojny, w stopniu porucznika pospolitego ruszenia, trafił do Krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych, obejmując kierownictwo artystyczne w Okręgu III Gorlice.
Statystyka i charakterystyka cmentarzy III Okręgu
Hans Mayr zaprojektował i wybudował w tym rejonie łącznie 54 cmentarze (48 na terenie działalności Wojskowej Komendy Rejonowej w Gorlicach, a 6 na terenie Komendy w Grybowie). Ich ogólna powierzchnia to 31 682 m², co stanowi 11,8% powierzchni wszystkich cmentarzy zachodniogalicyjskich.
- Typy obiektów: 41 to założenia samodzielne, 10 powstało przy cmentarzach wyznaniowych (w tym żydowskich), a pozostałe przy kapliczkach i klasztorze.
- Lokalizacja: Prawie połowa obiektów leży wzdłuż linii frontu z 1915 roku, tworząc skupiska w dolinie Sękówki i w rejonie Stróżówki pod Kozicą. Drugie duże skupisko stanowi rejon Biecza.
- Reprezentacyjne nekropolie: Do najważniejszych obiektów należą cmentarz nr 91 w Gorlicach oraz cmentarz nr 80 w Sękowej.
Architektura i detale: Kamień, metal i drewno
Podstawowym surowcem budowlanym w Okręgu III był kamień. Powstawały z niego masywne bramy, słupy narożne oraz reprezentacyjne pylony.
- Ogrodzenia: Tworzono kamienne mury kryte betonowym daszkiem oraz słupy połączone rurami stalowymi. Detale kamieniarskie dostarczał renomowany kamieniołom w Straconce koło Bielska.
- Element centralny: Zazwyczaj stanowił go drewniany krzyż łaciński z blaszanym, stylizowanym daszkiem, zdobiony motywami roślinnymi z blachy cynkowej.
- Mogiły: Wykorzystywano żeliwne krzyże (projektu Hansa Mayra i Gustawa Ludwiga) oraz betonowe stele z tablicami memoratywnymi.
Przy realizacji cmentarzy z Mayrem współpracowali m.in. kapitan Gustaw Ludwig, Emil Ladewig oraz malarze Reinhold Volkel i Henryk Uziembło. Komendantem wojskowym Okręgu od listopada 1915 roku był kapitan rezerwy Johann Broda.
Bibliografia
- Broch R., Hauptmann H., Die westgalizischen Heldengräber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien 1918.
- Duda O., Cmentarze Wojenne z lat 1914 – 1918 w Galicji Zachodniej. Czas Świetności i Czas Pogardy, Nowy Sącz 1980 – 1987 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918, Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995.
- Duda O., Alfabetyczny Wykaz Poległych, Nowy Sącz 1980 – 1987 (maszynopis w prywatnych zbiorach B. Jezierskiego).
- Drogomir J., Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, tom I, II, III, Tarnów: 1999, 2002, 2025.
Odkryj zabytki architektury wojennej na Ziemi Gorlickiej!
Cmentarze Wielkiej Wojny
